اعتکاف

اعتکاف از عبادات مستحب به شمار مي رود. البته، ممکن است هر عبادت مستحبي، تحت عناوين ديگري، واجب گردد. اعتکاف نيز با داخل شدن تحت يکي از اين عناوين از استحباب خارج شده رنگ وجوب به خود مي گيرد. اگر کسي نذر کند يا با خداي خود عهد و پيمان ببندد که سه روز در مسجد جامع معتکف شوم تحت عنوان وفاي به نذر و عهد، اعتکاف بر او واجب مي گردد.
اعتکاف با شرط در ضمن عقد نيز واجب مي شود به طور مثال اگر خانه خود را به ديگري اجاره دهد و شرط کند که مستأجر سه روز اعتکاف نمايد و همچنين بر اجيري که تعهد کرده در برابر مبلغي، معتکف شود، واجب است که اعتکاف را انجام دهد. همچنين کسي که دو روز اعتکاف را تمام کند اعتکاف روز سوم بر او واجب است.

شرايط اعتکاف

شرايط اعتکاف عبارت اند از:

 1- ايمان: اعتکاف از غير مسلمان، پذيرفته نمي شود و باطل است.

 2- عقل: اعتکاف انسان مجنون باطل است. البته آنان که داراي جنون ادواري هستند. يعني بعضي از اوقات در حال جنون و ديگر اوقات سالم هستند، اگر در حال سلامت معتکف شوند، اعتکاف آنها صحيح است. اصولاً هر عاملي مانند بي هوشي و مستي و ... که موجب از کار افتادگي عقل شود، اعتکاف را باطل مي کند.

 3- نيت و قصد قربت: در يک تقسيم بندي، واجبات و مستحبات به دو قسم تعبدي و توصلي تقسيم مي شوند. مراد از تعبدي، عملي است که قصد قربت در آن معتبر است مانند نماز و روزه؛اما در اعمال توصلي اين طور نيست. اعتکاف مانند نماز و روزه از اعمال تعبدي است و چنانچه بدون قصد قربت و با انگيزه هاي غير الهي انجام شود، باطل مي گردد.
کسي که قصد اعتکاف دارد بايد قبل از طلوع فجر نيت کند. 4- روزه: از شرايط اعتکاف، روزه گرفتن در ايام اعتکاف است. لذا تحقق اعتکاف از مسافري که روزه براي او جايز نيست غير ممکن است و نيز اعتکاف از زنان در حال عادت ماهيانه ( هم به دليل جايز نبودن روزه و هم به دليل جايز نبودن توقف در مسجد براي او ) پذيرفته نمي باشد و همچنين اعتکاف در روز عيد قربان و عيد فطر که روزه در آن دو روز حرام است، باطل است.

 5- مدت اعتکاف: اعتکاف نبايد کمتر از سه روز باشد. اگر کسي کمتر از سه روز را براي اعتکاف نيت کند باطل است. اما اعتکاف بيش از سه روز مانعي ندارد و محدود به حد معيني نيست، اگرچه بعد از هر دو روز، سومين روز آن واجب است. بنابراين اگر پنج روز اعتکاف کند، روز ششم واجب است و اگر هشت روز اعتکاف کند، روز نهم بنا بر احتياط، واجب است.

 6- حضور در مسجد جامع: اعتکاف بايد در مسجد جامع شهر باشد و اعتکاف در ساير مساجد، مثل مسجد قبيله يا مسجد بازار کافي نيست. اگر مسجد جامع در شهري متعدد باشد؛ مي تواند يکي از آنها را انتخاب نمايد. در صورت امکان احوط آن است که يکي از مساجد چهار گانه يعني مسجد الحرام، مسجد النبي، مسجد کوفه و مسجد بصره را براي اعتکاف برگزينند.

7- اجازه صاحب اجازه: از آنجا که اعتکاف به خودي خود واجب نيست و انجام آن مستلزم خروج از منزل و صرف وقت نسبتاً زيادي است و ممکن است موجب پايمال شدن حق کسي شود، لذا يکي از شرايطي که براي آن ذکر مي کنند؛ اجازه صاحب اجازه است. اگر کسي نسبت به فرد معتکف ولايت دارد يا حقي از او با انجام اعتکاف ضايع مي شود، اجازه او در صحت اعتکاف شرط است و اگر بي اجازه او معتکف شود، زحمت بيهوده کشيده و وقت خود را تلف کرده است. به عنوان مثل اگر فرزندي بخواهد معتکف شود و اين کار او، موجب آزار و اذيت پدر و مادر مي شود يا به هر علتي به او اجازه اعتکاف ندهند، اعتکافش صحيح نيست. همچنين اگر زني بخواهد معتکف شود و اين کارش با حق شوهر منافات داشته باشد يا بدون اجازه شوهر از خانه خارج شود اعتکاف او اشکال دارد. اگر کسي طبق قراردادي ماننداجاره، بايد مدت زماني را در اختيار فرد يا سازماني باشد نمي تواند بدون اجازه صاحب کار، به اعتکاف برود. زيرا حق او با اعتکاف اين مرد ضايع مي گردد. اين در صورتي است که فرد به طور کلي مالکيت وقت و منافع خود را به ديگري واگذار کرده باشد. اما در جايي که تنها قراردادي براي انجام کار معيني بسته شده، اگر به آن عمل نکنند و به اعتکاف بپردازد هر چند به خاطر وفا نکردن به عهد خود گناهکار است اما برخي از فقها اعتکاف او را صحيح ميدانند.

 8- پيوستگي توقف: در اعتکاف بايد وقوف در مساجد، به طور مداوم و پيوسته باشد. اگر شخص معتکف از روي عمد و با اراده، در غير موارد مجاز، از مسجد خارج گردد، اعتکاف او باطل مي شود چه عالم به حکم باشد و چه جاهل؛ ولي اگر در صورت فراموشي يا علي رغم ميل باطني و به اجبار مسجد را ترک نمايد، اعتکاف او صحيح است. پس خروج از مسجد براي قضاي حاجت يا انجام غسلهاي واجب، به اعتکاف ضرري نمي رساند. امام صادق (ع) مي فرمايد: "لا يخرُجُ المُعتَکفُ مِنَ المَسجِدِ الاّ فِي حاجَةٍ؛ فرد معتکف از مسجد خارج نمي شود مگر براي حاجتي ضروري". از آنجا که در ضرورتها تنها بايد به قدر دفع ضرورت اکتفا نمود لذا معتکف نمي تواند بيشتر از مقدار لازم در خارج از مسجد مکث کند.
بنا بر مفاد بعضي از روايات، مي توان براي رفع حوائج مسلمين يا برطرف کردن نيازهاي نظام اسلامي، از مسجد در حال اعتکاف خارج و بعد از رفع حاجت به مسجد بازگشت. کما اينکه در سالي که ايام اعتکاف ماه رجب مصادف با 22 بهمن شده بود، فقهاي بزرگ اسلام، مرحوم آيت الله العظمي گلپايگاني و مرحوم آيت الله العظمي اراکي، جهت شرکت در راهپيمايي 22 بهمن به جواز خروج از مسجد فتوا دادند.

محرمات اعتکاف

از وجوه تمايز اعتکاف در اسلام و ساير اديان، محرمات اعتکاف است. محرمات اعتکاف عبارت اند از:

 1- پرداختن به امور جنسي به معناي وسيع آن: که شامل هر نوع بهره برداري شهواني مي باشد که از مهترين آنان مباشرت با همسر مي باشد. قرآن در اين باره آيه اي صريح دارد "وَ لا تُباشَروهُنّ وَ اَنتُم عاکِفوُنَ فِي المَساجِدِ. ( بقره :187)" در صورت ارتکاب اين عمل بايد کفاره پرداخت کند. حرمت اين عمل از سه جهت مي باشد: الف) مکان اعتکاف (مسجد) ب) روزه ج) خود اعتکاف

 2-بوييدن عطر و هر نوع بوي خوش و گياهان معطر به قصد لذت بردن: بنابراين براي کساني که فاقد حس بويايي هستند در اين مورد مانعي وجود ندارد. امام باقر (ع) مي فرمايد: المُعتَکِفَ لا يشّمُ الطِيبَ وَ لا يتَلَذّذُ بِالرَيحانِ؛ معتکف از بوييدن عطر پرهيز مي کند و از گياهان معطر بهره نمي برد.

 3 – مجادله و مناقشه: حرمت جدال مربوط به اموري است که معتکف بخواهد فضل و برتري خود را به ديگران نشان دهد. پس اگر جدال به نيت و انگيزه درستي انجام گيرد، مانند اين که بخواهد حقي را اثبات کند يا باطلي را محو نمايد مانعي ندارد.

 4- محرمات روزه: در حال روزه يعني از طلوع تا غروب خورشيد، که معتکف روزه مي گيرد، بايد از محرمات روزه نيز اجتناب نمايد، البته بعضي از اين محرمات با محرمات اعتکاف مشترکند، بعضي نيز متفاوتند. بعضي از فقها پرهيز از محرمات احرام را بر معتکف مستحب دانسته اند. اين محرمات 24 چيز است که در مناسک حج بيان گرديده است.

 5- خريد و فروش: انواع تجارت و معامله بر معتکف حرام است، مگر اينکه ضرورتي پيش آيد.

حکم محرمات اعتکاف

انجام محرمات اعتکاف سه پيامد منفي به دنبال دارد: الف: گناه و معصيت؛ پس بايد فوراً توبه نموده و از خداوند طلب عفو و گذشت نمايد. ب: بطلان اعتکاف در بعضي موارد (مانند پرداختن به امور جنسي). ج: پرداخت کفاره نيز در بعضي از موارد واجب مي شود.

کفاره شکستن اعتکاف:کفاره شکستن اعتکاف همانند کفاره عمدي افطار در روزه ماه رمضان است. بنابراين بايد يا يک بنده آزاد کند يا 60 فقير را سير نمايد و يا 60 روز روزه بگيرد.

آداب اعتکاف :

براي اينکه يک عمل عبادي در روح و جان آدمي اثرگذار باشد، دستورات خاصي به نام آداب آن عبادت و رأي احکام و شرايط آن وجود دارد.
اعتکاف نيز داري آدابي است که بعضي از آنها با ساير عبادات مشترک و بعضي هم اختصاصي است. در اينجا به ذکر آدابي چند از اعتکاف مي پردازيم.

 1- مراقبت بر اخلاق: چنان که گذشت، اعتکاف عملي است عبادي و نيت نيز از شرايط صحت اين عبادت است. در استمرار نيت، انسان بايد مواظب باشد که خود را در سايه خداوند ديده و از حالت عبوديت خارج نشود؛ يعني علاوه بر اجراي دستورات ظاهري اعتکاف، قلب و روح خود را از خودپرستي و حجاب خودبيني پاک کرده، هر چه بيشتر خود را به خدا نزديکتر نمايد.
رسول اکرم (ص) مي فرمايد: "مَن اِعتَکَفَ ايماناً وَ اِحتِساباً غَفَرَ لَهُ ما تَقّدَمَ مِن ذَنبِهِ؛ هر کس با ايمان و اخلاص معتکف شود گناهان گذشته اش آمرزيده مي گردد".

2- توجه به باطن اعمال: اصولاً هر عبادتي ظاهري دارد و باطني، ملکي دارد و ملکوتي، اگر علاوه بر ظاهر، انسان بتواند به باطن و ملکوت عبادت – که همانا خلوص در عبادت و توجه به ضعف وجودي خود در پيشگاه پروردگار است – دست يابد به اثري که براي عبادت در نظر گرفته شده، نايل مي آيد و در اين صورت، نمازش تَنهي عَنِ الفَحشاءِ وَ المُنکَر مي شود و روزه اش جُنةٌ مِن النّار مي گردد و اعتکافش غفران همه گناهان گذشته اش را به دنبال خواهد داشت.

3. اشتغال به امور آخرت: کسي که چند روز، در خانه خدا در راستاي حيات ابدي به اعتکاف نشسته، ديگر نمي تواند مانند روزهاي ديگر، اوقات خود را براي امرار معاش، امور دنيوي، استراحت و عبادت اختصاص دهد. چنين فردي در طول مدت اعتکاف، تمام لحظات خود را، صرف رسيدگي به امور اخروي نموده و براي کارهاي ديگر، به حد ضرورت اکتفا مي کند. فرد معتکف گمان نکند، چون در مسجد اقامت کرده کار مهمي انجام داده بلکه صرف ماندن در مسجد بدون ذکر خدا و عبادت، ارزش چنداني ندارد. پيامبر اکرم (ص) در اين مورد به ابوذر مي گويد: "يا اَباذَر کُلُّ جُلوُسٍ فِي المَسجدِ لَغوٌ اِلاّ ثَلاثَ: قَراءَةُ مُصَلٍ اَو ذِکرُ اللهَ اَو سائِلٌ عَن عِلمٍ؛ اي ابوذر هر نشستي در مسجد بيهود است مگر براي سه کار، نماز خواندن، ياد خدا کردن و پرسش در امور علمي." علي (ع) مي فرمايد: معتکف در مسجد تنها به ذکر خدا و تلاوت قرآن و نماز مي پردازد. از دنيا سخن نمي گويد و شعر نمي خواند، خريد و فروش نمي کند، تشييع جنازه يا عيادت بيمار نمي رود.

4. رعایت آداب حضور در خانه خدا: معتکف بايد آداب حضور در مسجد را در نظر گرفته و بداند که در مکاني بس والا و با عظمت حضور يافته، مکاني که خداوند در تمجيد آن فرموده: "في بُيوتٍ اِذنِ اللهَ اَن تُرفَعَ وَ يذکَرَ فيها اِسمُهُ". (نور 36) بنابراين در اين مکان مقدس بايد از هرگونه عملي که موجب هتک حرمت مي شود اجتناب کند.

5. شرط گذاشتن: بهتر است انسان، پيش از شروع اعتکاف و به هنگام نيت، بين خود و خداوند شرط کند که اگر در بين روزهاي اعتکاف مشکلي برايش پيش آمد، بتواند از قصد اعتکاف برگردد. با اين شرط چنانچه در روز سوم هم که اعتکاف بر او واجب شده مي تواند از اعتکاف خارج شود. امام صادق (ع) مي فرمايد: "وَ ينبَغي لِلمُعتَکفِ اِذا اعتَکَفَ اَن يشتَرِطَ کَما يشتَرِطُ الذّي يحرِمُ"؛ و نيکوست که معتکف هنگامي که قصد اعتکاف کرده همانند محرم با خداي خود شرط بگذارد."

زمان اعتکاف

 گرچه همه ايام سال را مي توان معتکف شد؛ ولي دهه آخر ماه مبارک رمضان و ايام البيض رجب، فضيلت بيشتري دارد. رمضان ماه بارش نور: اعتکاف از حيث زماني داراي محدوديت خاصي نيست. هر زماني که مانعي از روزه گرفتن وجود ندارد، امکان اعتکاف نيز وجود دارد. اما از روايات به خوبي استفاده مي شود که اعتکاف در ماه رمضان، به ويژه در دهه آخر آن، داراي فضيلت بيشتري است. وقوع ليلة القدر در اين دهه و آماده تر بودن معتکف براي درک ليلة القدر و بهره مندي از فيض اين شب، به فضيلت اعتکاف، مي افزايد. در اکثر کشورهاي اسلامي ماه رمضان ماه اعتکاف شمرده مي شود.توجه خاص معتکف درباره رمضان: : نگاهي به آيات و روايات اهميت اعتکاف در اين ماه را بيشتر آشکار مي کند:

 1. رمضان شهر الله است "قَد اَقبَلَ اِلَيکُم شَهرَ اللهِ"؛ معتکف در ماه خدا، وارد خانه خدا شده و در آن سکونت گزيده است.

 2. ماه رمضان ماه برکت و رحمت و مغفرت است، "قَد اَقبَلَ اِليکُم شَهرَ الله بِالبَرکَةِ وَ الرَحمَةِ وَ المَغفِرة". معتکف براي وصول به اين امور مهم به اعتکاف آمده، دستيابي به اين امور در ماه رمضان، بسيار آسانتر از ماههاي ديگر است.

 3. رمضان ماه ميهماني خداست "هُوَ شَهرٌ دُعِيتُم فِيهِ اِلي ضِيافَةِ الله" ؛ بنابراين معتکف مهمان خدا است. اگر کمي جهد کند از سفره رحمت او دست خالي بر نمي گردد.

 4. نزول قرآن است "شَهرُ رَمَضان الذّي اُنزِلَ فِيه القُران" و يکي از اعمالي که معتکف در طول اعتکاف خويش در خانه دوست به آن مداومت مي ورزد، قرائت قرآن است و چه زيبا در زماني اين عمل را انجام مي دهد که ثواب خواندن قرآن بسيار بيش از قرائت آن در ماههاي ديگر است "وَ قَد جاءَکُم مِنَ اللهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبينٌ (مائده15)." هرچه قرائت قرآن بيشتر شود کسب نور هم بيشتر خواهد شد.

 5. ماه استجابت دعا "وَ دَعائِکُم فِيه مُستَجاب" و از جمله اعمال معتکف دعا کردن است. دعا در ماهي که در آن هيچ دعايي رد نمي شود.

 6. ماه توبه "وَ تُوبُوا اِلي اللهِ مِن ذُنُوبِکُم"، معتکف با توبه و استغفار به سوي خدا باز مي گردد.

رجب کوثر رحمت

 از جمله ماههايي که فضيلت بسياري براي آن ذکر کرده اند رجب است. اين ماه از ماههاي حرام بوده و قبل از اسلام نيز مورد احترام بود. از جمله اعمال مهم اين ماه اعتکاف، به ويژه در ايام البيض يعني سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم اين ماه مي باشد که بيشترين توجه در ايران اسلامي نسبت به امر اعتکاف، در اين سه روز صورت مي گيرد. معتکف در اين ماه، خود را به کوثر رجب مي افکند تا هر زشتي و پليدي که به دامنش نشسته، پاک گردد. توجه به ويژگيهاي ماه رجب، انگيزه معتکف را در امر اعتکاف و جدي گرفتن اين عمل، بيشتر مي سازد.

1. روزه ماه رجب بسيار با فضيلت بوده، باعث دوري از جهنم و آمرزش گناهان و راحتي در هنگام مرگ است.

 2. رجب از ماههاي حرام است و معصيت در چنين ماهي، عقوبت مضاعف دارد.

 3. ماه دعا و نماز است و از براي اين ماه اعمال و ادعيه ويژه در نظر گرفته شده است.

4. ماه رجب از ماههاي بسيار عظيم است که يوم الله بعثت در آن واقع شده است و همچنين روز تولد امام علي (ع) نيز در اين ماه مي باشد.

5. رجب و شعبان ما را براي درک رمضان و ليلة القدر آماده مي سازد.

 6. اولين روز رجب، روز سوار شدن نوح بر کشتي و نجات صالحان است و ... بنابراين توجه معتکف به اين فضيلتها سازنده است.

 

اعمال اعتکاف در اسلام

آنچه اعتکاف را از عبادات ديگر متمايز و آن را در زمره عباداتي چوم حج و عمره قرار مي دهد، بهره گيري اعتکاف از اجتماع چند عبادت است. بنابراين پرداختن به موضوع آن، بدون بررسي اجمالي اين عبادات ميسر نمي گردد. اين عبادات عبارت اند از: روزه:پيامبر اکرم (ص) در اين باره مي فرمايد: "لا اعتِکافَ الّا بِصَومٍ" امام صادق (ع) نيز مي فرمايد: "لا اعتِکافَ الاّ بِصومٍ وَ في المِصرِ الذّي انتَ فِيه؛ هيچ اعتکافي صحيح نيست مگر اينکه به همراه روزه باشد و در شهري که در آن هستيد صورت بپذيرد."
بنابراين از اعمال مهم اعتکاف، روزه گرفتن در ايام اعتکاف است. معتکف مي تواند روزه واجب يا مستحب، براي خود يا به نيابت از ديگران، مثل پدر و مادر فوت شده، بگيرد. چنانچه اعتکاف در ماه رمضان باشد بايد فقط روزه واجب ماه مبارک رمضان را در نظر گرفت.
روزه از ارکان اعتکاف بوده و ابطال آن موجب بطلان اعتکاف مي شود؛ پس بر معتکف لازم است تا دقت بيشتري در واجبات و محرمات روزه بنمايد و علاوه بر اين، آداب روزه داري را نيز رعايت کند. امام صادق (ع) در اين باره مي گويند: "روزه تنها پرهيز از خوردني و آشاميدني نيست. شرط روزه کامل، سکوت باطن و درون است. هرگاه روزه گرفتيد، زبانتان را از دروغ نگهداريد؛ چشمتان را از حرام بازداريد؛ نزاع نکنيد؛ حسد نورزيد؛ يکديگر را با القاب زشت صدا مزنيد؛ از جدال بپرهيزيد؛ نسبت دروغ به کسي ندهيد؛ درصدد مخالفت با يکديگر برنياييد؛ خشم نورزيد؛ کسي را مورد سرزنش و دشنام قرار ندهيد." نماز:از ديگر اعمال اعتکاف اقامه نماز است. حضرت علي (ع) در اين باره مي فرمايد: "يلزَمُ المُعتَکَفَ المَسجِدَ وَ يلزَمُ ذکرَ اللهِ وَ التَلاوَةِ وَ الصّلاةِ ..." بر معتکف لازم است در مسجد بماند و به ذکر خداوند و تلاوت کتاب و نماز مشغول گردد.

 اصولاً از چند منظر مي توان به نماز در حال اعتکاف نگريست:

 الف) نمازهاي جماعت: با توجه به تداوم حضور جمعي در مسجد اقامه نماز جماعت در اوقات پنجگانه از بهترين عبادات براي معتکف به شمار مي رود. پيامبر اکرم (ص) درباره جايگاه نماز جماعت، مي فرمايد: "صَلاةُ الرَجُلِ في جَماعَةٍ خَيرٌ مِن صَلاتِهِ في بَيتِهِ اَربَعينَ سَنَهٍ" نماز انسان به صورت جماعت بهتر از نمازي است که در خانه خود به مدت چهل سال مي خواند. ب ) نماز شب: نماز شب از برجسته ترين و با فضيلت ترين عبادات در اسلام است، در آيات و روايات تأکيد فراواني روي اين عمل صورت گرفته تا آنجا که خداوند نماز شب را بر بنده محبوبش حضرت محمد (ص) واجب ساخته و چنين مي فرمايد: "وَ مِنَ اللّيلِ فَتَهَجّد بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسي أَن يبعَثَکَ رَبُّک مَقاماً مَحموُداً؛ قسمي از شب را به نماز بايست؛ خداي تو، دوست دارد که تو را به مقام محمد برساند (اسراء 79)." همچنين قرآن از کساني که در شب به راز و نياز با خداي خود مي پردازند تمجيد نموده است: "وَ الذّينَ يبيتُونَ لِرَبّهِم سُجّداً وَ قِياماً (فرقان:164) آنان که در دل شب در حال سجده و قيام مي باشند." اهميت تهجد در اعتکاف زماني آشکار مي شود که بدانيم «خلوت» و «سهر» هر دو از مراحل سير و سلوک بوده و در کنار هم انسان جوياي کمال را به مقصد مي رسانند.

 صمت و جوع و سهر و خلوت و ذکر به دوام==== ناتمامان جهان را کُند اين پنج، تمام

 ج) نوافل يوميه (نمازهاي مستحبي روزانه): نمازهاي مستحبي روزانه به جهت اشتغال به امور روزمره، از انسان فوت مي شود. در حالي که به انجام آن بسيار سفارش شده است. امام کاظم (ع) مي گويند: "صلاةُ النَوافِلِ قُربانُ کلّ مؤمنٍ" و انسان معتکف در سايه دوري از کارهاي روزمره، فرصتي مي يابد تا زلال جان را در درياي رحمت الهي شستشو داده و از فيوض آن بهره مند گردد.

 د) نوافل مخصوص: چون بهترين اوقات اعتکاف در ماه مبارک رمضان و ماه رجب است. معمولاً معتکف از انجام نمازهاي مستحبي در اين ايام غافل نمي شود و در اين ميان شب نيمه ماه رجب و شبهاي قدر، دستورات ويژه ايي دارند که عمل به آنها براي معتکف شيرين و جذاب است.معتکف در روز و شب به دعا دل مي بندد. قرآن در اين باره مي گويد: "وَ قالَ رَبَّکُم اَدعُوني اَستَجِب لَکُم اِنّ الذّينَ يستَکبِرونَ عَن عِبادَتي سَيدخُلونَ جَهَنّمَ داخِرين؛ و پروردگارتان گفت: مرا بخوانيد تا اجابت کنم شما را و آنان که از عبادت من روي برگردانند و تکبر بورزند، به زودي داخل جهنم خواهند شد (غافر60)." امام خميني (ره) پرده از راز دعا برداشته مي گويد: "اين ادعيه در ماه مبارک رجب مخصوصاً در ماه مبارک شعبان، مقدمه و آرايشي است براي قلب انسان؛ براي اين که مهيا بشود؛ براي مهماني خدا ... اين ادعيه، ما را به مقصد مي رساند، انسان را از ظلمت بيرون مي برد. وقتي که از اين ظلمت بيرون رفت، انساني مي شود که براي خدا کار مي کند، براي خدا شمشير مي زند، براي خدا مقاتله مي کند و قيامتش هم براي خداست.» ادعيه ايام اعتکاف را از چند موضع مي توان به نظاره نشست: الف) ادعيه مخصوص ايام البيض: از مهمترين دعاها در اين ايام، دعاي اُمِ داوود است. اين دعا از حيث محتوا داراي دو بخش عمده مي باشد: بخش اول، عبارت از فرازهايي است که در آنها عقايد اسلامي مانند توحيد، صفات خدا، نبوت رسول اکرم (ص)، نبوت پيامبران سلف (ع) و وجود و عظمت مقام ملائک بيان مي شود و بخش دوم دعا، عرفان ناب شيعي است که از دهان مبارک رئيس مذهب شيعه تراوش نموده است. در اين فرازها، دعاي ام داوود شباهتهاي زيادي به دعاي جوشن کبير پيدا مي کند و همه چيز هستي را متعلق به خداوند دانسته و از براي انسان جز تعلقي و ربطي به وجود خداوند، چيز ديگري قائل نمي شود. يعني؛ همان مسأله فقر و غناي وجودي در عرفان اسلامي.اين دعا داراي آداب مخصوصي است ازجمله بايد دعاکننده روزه دار باشد؛ دعا را بعد از نماز عصر بخواند؛ دعا را بعد از قرائت سوره هايي مخصوص از قرآن شروع کند؛ و همچنين آن را در مکاني خلوت بخواند. يکي ديگر از دعاهاي مهم اين ايام، زيارت امام حسين (ع) در نيمه ماه رجب است. در اين هنگام دو زيارت از براي ايشان خوانده مي شود که يکي به زيارت امام حسين در شب پانزدهم معروف است و ديگري به زيارت غفيله. ب) ادعيه ماه رمضان: اگر انسان در ماه مبارک رمضان معتکف شود از دعاهاي مربوط به اين ماه نيز بهره مند مي گردد که به جهت شهرت آنها، از ذکرشان خودداري مي شود. قرائت قرآن کريم:از ديگر اعمال اعتکاف، قرائت قرآن کريم مي باشد. درباره اهميت تلاوت قرآن مجيد پيامبر اکرم (ص) مي گويند: "اي سلمان: هنگامي که مؤمن قرآن تلاوت مي کند، خداوند درهاي رحمت را به سوي او مي گشايد ...» و به راستي که چيزي بعد از فراگيري علم در پيشگاه خداوند، محبوبتر از قرائت قرآن نيست و بزرگوارترين بندگان در پيشگاه خداوند بعد از پيامبر و علما، حاملان قرآن هستند. اينان همانند انبيا از دنيا خارج مي شوند؛ به همراه انبيا از قبرهايشان محشور شده و از پل صراط عبور مي کنند و به آنان مثل ثواب انبيا داده مي شود. پس خوشا به حال طالب علم و حامل قرآن، از آن چيزيهايي که در پيشگاه خداوند دارند از کرم و شرف. قرآن نيز اين گونه از عظمت خود خبر مي دهد: "لَو اَنزَلنا هذا القُرآنَ عَلي جَبَلٍ لَرَأيتَهُ خاشِعاً مُتِصَدِعاً مِن خَشيةِ الله؛ اگر قرآن را بر کوه نازل مي کرديم يقيناً آن را فروتن و از هم پاشيده از بيم خدا مي ديدي. (حشر:21)" در مراسم اعتکاف، به ويژه در اعمال ام داوود در ايام البيض، سفارش به خواندن سوره و آيات مخصوصي شده که از جمله آنها، صد مرتبه حمد و توحيد، ده مرتبه آيةالکرسي، قرائت سوره هاي انعام، بني اسرائيل، کهف، لقمان، يس، صافات، فصلت، شورا، دخان، فتح، واقعه، ملک، قلم و انشقاق تا آخر قرآن.توبه و استغفار: آخرين عمل از اعمال اعتکاف که حا دارد به آن پرداخته شود، توبه و استغفار است. قرآن کريم مي گويد: "يا اَيهّا الذّينَ آمَنُوا تُوبوُا اِلَي اللهِ توبَةً نَصوحاً؛ اي کساني که ايمان آورده ايد به سوي خدا توبه کنيد، توبه ايي که بعد از آن به گناه باز نگرديد (تحريم8)." "غافِرُ الذَنبِ وَ قابِلُ التَوبِ شَديدُ العِقاب. (مؤمن:3) خداوند بخشاينده گناه و پذيرنده توبه و کيفر دهنده اي سخت است."پيامبر خدا (ص) در اين خصوص مي فرمايد: "اي مردم پيش از مردن توبه کنيد و به سوي خدا بازگشت نماييد چنان بازگشتي که ديگر به سوي گناه برنگرديد و پيشي بگيريد به اعمال صالح و اصلاح کنيد بين خود و خداي خود را، تا سعادتمند شويد".اعتکاف فرصت مناسبي است براي بررسي و محاسبه نفس. "حاسَبُوا قَبلَ اَن تُحاسَبوا؛ به حساب اعمالتان رسيدگي کنيد قبل از آنکه، خداوند به آنها رسيدگي کند."جبران کژيها و نواقص با طلب مغفرت و توبه به درگاه خداوند، همان کاري است که لقمان حکيم به فرزندش سفارش مي کند: "و هنگامي که گناهي از تو سر زد دنبال آن از خداي متعال طلب مغفرت بنما و اظهار پشيماني کن و تصميم بگير که هرگز به آن گناه باز نگردي."در اينجا نکاتي درباره توبه ذکر مي شود: الف) حقيقت توبه: مولايمان علي (ع) حقيقت توبه را اين گونه معرفي مي کند: "التُوبَةُ نَدَمٌ بِالقَلبِ وَ استِغفارٌ بِاللّسانِ وَ تَرکٌ بِالجَوارِحِ وَ اضارُ الاّ يعُودَ؛ حقيقت توبه چهار چيز است: 1.ندامت قلبي؛ 2.بيان ندامت به وسيله اذکاري که در خصوص استغفار آمده است؛ 3. ترک گناهان 4. تصميم بر ترک گناه در آينده.بنابراين تکرار لفظ استغفر الله، بدون در نظر گرفتن مراتب ديگر، توبه واقعي نيست. ب) توبه در همه گناهان به يک صورت انجام نمي پذيرد: از آنجا که نوع گناه مختلف است، توبه از آنها نيز با هم فرق مي کند پس کساني که در حال محاسبه نفس هستند، مثل معتکفين، براي رسيدن به مقام توابين بايد از نوع گناه و توبه آن غفلت نورزند. انواع پشيماني عبارت اند از: 1. پشيماني و بازگشت: در جايي که گناه در مورد حقوق الله باشد و در کنار او چيزي مثل نماز و روزه و ضايع نشده باشد. 2. ندامت به همراه تدارک: در جايي که در کنار گناه، چيز ديگري مثل نماز و روزه ضايع شود که در اين صورت توبه عبارت است از، ندامت به همراه جبران آنچه ضايع شده است. 3. ندامت به همراه رضايت: و آن در جايي است که حقوق ديگران را ضايع کرده باشد که در اين صورت، به همراه ندامت بايد رضايت صاحب حق را جلب کند. ج) آداب توبه: از براي توبه آدابي است مانند ساير اعمال، اگر بخواهد از اعتکاف خود بهره کامل ببرد و موفق به توبه واقعي شود، رعايت آن آداب، بسيار مفيد است از جمله آداب توبه موارد زير است: 1. توبه در هنگام سحر؛ 2. خواندن دعاي ندبه؛ 3.غسل؛ 4. نماز توبه؛ 5.روزه گرفتن؛ 6. تکرار لفظ استغفار؛ و ...

احکام مسجد

رعايت احکام مسجد بر معتکف لازم است. از جمله احکام مسجد، حرمت نجس کردن زمين، ديوار و سقف، بام و داخل مسجد و وجوب تطهير نجاست از مسجد است. از ديگر احکام مسجد، حرمت تخريب مسجد و وسايل مربوط به مسجد همچنين حرمت خروج وسايل مسجد مي باشد. ورود به مسجدالحرام و مسجدالنبي بر جنب و حائض و نفساء حرام است و نمي تواند به طور عبوري از يک درب داخل شود و از درب ديگر خارج گردد. عبور از مساجد ديگر اشکال ندارد به شرط آن که توقف نکند و چيزي در مسجد نگذارد.آداب مسجد: از آنجا که معتکف، در طول مدت اعتکاف، پيوسته در مسجد حضور دارد بايد به آداب حضور در مسجد توجه داشته باشد که عبارت اند از: 1- حفظ حرمت مسجد: کسي که براي اعتکاف و يا هر منظور ديگر در مسجد به سر مي برد بايد توجه به قداست و احترام مسجد داشته و رعايت آداب و احترام آن را بنمايد. همچنين مراقب باشد کوچکترين خطايي از او سر نزند، چرا که "اِنّ المَساجِدَ لله" (جن:18) ارزشمندترين و محترمترين مکان در نزد هر مسلماني مسجد است. امام صادق (ع) مي فرمايد: "از آن رو به احترام مساجد امر شده است که آنها خانه هاي خداوند در زمين هستند". بنابراين بر معتکف لازم است که از انجام هرگونه عملي که احتمال بي احترامي به مسجد در آن مي رود خودداري نمايد. 2- با وضو به مسجد وارد شدن: مستحب است با وضو به مسجد داخل شويم. امام صادق (ع) مي فرمايد: "به مسجد درآييد، چرا که آنها خانه هاي خدا در زمين اند. پس هرکس با وضو وارد مسجد شود خداوند گناهانش را پاک و نام او را در زمره زائران خداوند مي نويسد". 3- آراستگي هنگام ورود به مسجد: در قرآن آمده: "يا بَني آدَمَ خُذُوا زينَتَکُم عِندَ کُلّ مَسجِدٍ (اعراف:31)." فرد معتکف به خاطر طولاني شدن اقامتش در مسجد نبايد آنجا را همانند خانه خود تصور کند و با لباسهايي نامناسب و وضعيتي آشفته در برابر ديگر معتکفان، حاضر شود. البته استعمال عطر براي او جايز نيست. 4- نظافت مسجد: در اين زمينه روايات متعددي وارد شده است که بيانگر اهميت پاکيزه کردن مساجد مي باشد. حضرت امام کاظم (ع) مي فرمايند: "همانا بهشت و حوريان مشتاق کسي هستند که مساجد را جاروب کرده و خاشاک را از آن مي گيرند". بنابراين بر معتکفان لازم است در طول ايام اعتکاف در همه حال، مراعات نظافت و پاکيزگي مسجد را نمايند. 5- خودداري از هتک به مسجد: امام صادق (ع)مي فرمايد: "مَلعُونٌ مَلعُونٌ مَن لَم يوَقّر المَسجِد." اهميت و احترام مسجد به حدي است که هتک حرمت آن از گناهان کبيره محسوب مي شود. پس هر کاري که در نظر عوف و عموم مردم، بي احترامي به مسجد شمرده مي شود بايد ترک شود. 6- پرهيز از گفتگو درباره دنيا: البته سخن گفتن از دنيا، عنواني کلي است که مصاديقي بسيار دارد. مثل سخن گفتن از کسب و کار و معامله و به طور کلي پرداختن به ماديات. 7- گذرگاه قرار ندادن مسجد: در روايتي از پيامبر وارد شده است که: "جفاکاري است اگر از مسجد بگذري و در آن نماز نگزاري".