فرهنگ عاشورايي الگوي بنيادين جامعه اسلامي
اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَبا عَبدِالله وَ
عَلَیَ الاَرواحِ الَّتی حَلَّت بِفِنائِکَ عَلَیکَ مِنی سَلامُ اللهِ اَبَداً ما
بقیتُ وَ بَقیَ اللَیلِ وَ النَهارُ وَ لا جَعَلَهُ اللهُ اخِرَ العَهدِ مَنّی
لِزیارَتِکُم اَلسَّلامُ عَلَی الحُسَین وَ عَلی عَلی بنِ الحُسَین وَعَلی اَصحابِ
الحُسَین
فرهنگ عاشورايي
الگوي بنيادين جامعه اسلامي
مقدمه "
عاشورا در مقایسه با
بسیاری از رخدادها و حوادث دیگر، حجم کمی از وقایع را به خود اختصاص داده و آغاز و انجام آن، در
برهه ای کوتاه اتفاق افتاده است; اما یکی از حوادثی است که در طول تاریخ خویش،
بیشترین توجه را به خود جلب کرده و علاوه بر نقش گسترده و تاثیر عمیق اجتماعی -
تاریخی خود، به صورت فرهنگی ویژه با ساختاری منحصر به فرد در آمده است. افزون بر
ثمرات و رویکردهای اجتماعی - انسانی که همچنان استمرار دارد، فرجام عاشورا، شکل
گرفتن فرهنگی نوین با ویژگیهای خاص خود در میان جامعه گسترده ای بود که هویت
اسلامی اش، آن را از دیگرتمدنها و فرهنگها جدا می ساخت. فرجام تاریخی و دستاوردهای
ماندنی عاشورا، در طول دهه ها و صده های پس از خود، به جریانی هویت بخشیدکه امروز
می توانیم از آن به عنوان «فرهنگ عاشورا» نام ببریم.
امام حسین (ع)
جهانیان را در پرتو نور هدایت وجود شان به علم و معرفت رهنمون است . آنچه که در
باب نهضت اباعبدالله الحسین (ع) بیشتر باید مد نظر باشد هدف والایی است که امام
(ع) در این نهضت داشته اند هدفی که متأسفانه گهگاهی در میان ابراز احساسات و نیز
عواطف سطحی و یا نمادین سازیهای مراسمات بزرگداشت ایام محرم و ... کم رنگ و یا
اصلا وارونه می شود . تا جایی که دانشمند بزرگوار شهید مطهری در این مورد می
فرمودند که امروز بزرگترین مصیبت برای ما این است که مطالبی خلاف آنچه که در
عاشورا اتفاق افتاده است برای امام حسین نقل می شود .
نهضت امام حسین (ع)
نهضتی نورانی و سراسر قیام و حماسه است اما قیامی که در عرصه علم و معرفت برای
بیرون ساختن بشر از باتلاق تحجر و جهل وعصبیت بود .
آنچه در اين مقاله
به آن پرداخته ام تبيين اين مسأله است كه نهضت عاشورا موجب پديدار شدن يك نوع
الگوي پيشرفته و بنيادين براي جامعه اسلامي شد الگويي كه موجب جاري شدن خوني تازه
در رگهاي اسلام و جوشش تفكري نو و انقلابي براي حركت دادن به اراده هاي سست شده و
به استضعاف كشيده شده آزاديخواهان دنيا مخصوصا جهان تشيع گشت و امروز آنچه كه موجب
پويايي و زنده بودن مكتب تشيع و پرچمداري اين مكتب در بين تمامي آزاديخواهان و
آزادمردان جهان گشته همان الگوي بنيادين جامعه اسلامي يعني فرهنگ عاشورايي است .
فرهنگ عاشورا يعني
تمام روش و سيره و اهداف و آرمان مقدسي كه امام حسين براي آنها قيام كرد و شناخت
اين فرهنگ با برسي در چند گفتار كوتاه ولي پر معنا از امام حسين (ع) روشن
ميشود « اللهم إنك تعلم أنه لم يكن ما كان
منا تنافسا في سلطان و لا التماسا من فضول الحطام و لكن لنري المعالم من دينك و
نظهر الاصلاح في بلادك و يأمن المظلومون من عبادك و يعمل بفرائضك و سننك و أحكامك
»
«خدایا ، تو میدانی که تلاش ما برای درگیری در
جهت کسب قدرت و یا به چنگ آوردن بهره های مادی دنیوی نیست ، بلکه برای آن است که
دانستنیهای دین تو را نمایان کنیم و اصلاح را در شهرهای تو آشکار کنیم و از این
طریق ، بندگان مظلوم تو در امنیت قرار گیرند و به الزامات و سنت ها و قوانین تو ،
عمل کنند » .
سيره امام حسين (ع)
دقيقا همان سيره پيامبر اعظم (ص) است
همچنان كه اشاره شد
فرهنگ عاشورا با تبيين سخنان و فرمايشات خود حضرت امام حسين (ع) ميسر است و آنحضرت
در وصيتنامه رسمي خويش راز نهضت خود را ادامه راه پيامبر اكرم (ص) و امير مومنان علي (ع) بيان كردند «وأسير بسيره جدي و ابي علي ابن ابيطالب »
بنابراين شناخت فرهنگ عاشورا بدون شناخت سيره پيامبر اكرم (ص) و امير مومنان علي
(ع) ميسر نيست . راه امام حسین راه هدایت به نور بود یعنی هدایت به سوی رب
العالمین چرا که خدا نور است ( الله نور السموات و الارض) و این همان راهی است که خداوند در مورد ارسال
رسل به عنوان هدفی عالی و نهایی برای پیامبرش محمد مصطفی (ص) ذکر کرده است "
« الر کتاب انزلناه الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور بإذن ربهم الی صراط
العزیز الحکیم » - سوره ابراهیم آیه 1و2
البته اين هدف همان
هدف عالي و نهايي پيامبران است يعني نوراني شدن اجتماع و خارج شدن آن از تيرگي ها
و تباهي هاست و سيره رسول خدا همين هدف والاست كه انزال قرآن را نيز بر همين هدف
استوار ساخته است « الر کتاب انزلناه الیک لتخرج الناس من الظلمات الی النور... »
نوراني شدن جامعه
لازمه اش وجود ابزاري قدرتمند و منسجم است و تشكيل حكومت ديني و اجراي قوانين آن
چاره كار است چرا كه قرآن در ادامه آيه قبل مي فرمايد « و لقد أرسلنا موسي باياتنا
أن أخرج قومك من الظلمات الي النور » - سوره ابراهیم آیه 5
يعني خداوند به حضرت
موسي دستور داد كه قيام كند و قوم خود را از زير يوغ ظالم زمانه فرعون نجات دهد و
از اطاعت طاغوت به اطاعت الله رهنمون شود .بنابراين اولين قدم تشكيل حكومت اسلامي
است و امام حسين (ع) نيز نهضت علني خود را از اين مرحله آغاز كردند البته توجه به
چند عنصر مهم است:
1. حرکت امام(ع) یک
حرکت کاملا سیاسی و حساب شده در جهتبرپایی حکومت اسلامی و به عنوان ادای یک تکلیف
بود.
2. آگاهی امام(ع) به
شهادت، مانع این حرکت نبود. یعنی امام(ع) در عینعلم به شهادت خود و سرنوشت قیام،
به انگیزه یادشده حرکت نمود.
3. مصالح عالیه و پراهمیت
اسلام در هیچ شرایطی نادیده گرفتهنمیشود و عسر و حرج و ضرر، موجب رفع تکلیف
نمیگردد. خسارت وضرر جانی را نیز باید برای چنین اموری پذیرفت و این یک تکلیف
شرعیاست.
4. این قیام و اقدام
امام(ع) کاملا قابل تاسی و به عنوان یک الگو، برایهمیشه و برای همه مسلمانان است.
فلذا ما مي بينيم كه
امام خمینی(قده) به مناسبت برپایی جشنهای شوم 2500 ساله رژیمپهلوی، در تاریخ
6/3/50 در نجف اشرف سخنرانی مهمی ایراد فرمود کهدر پایان آن، ضمن اشاره به
مسؤولیت علما و لزوم تاسی به سیدالشهدا(ع)اضافه میکند:
«او مسلم بنعقیل را
فرستاد تا مردم را دعوت کند به بیعت; تاحکومت اسلامی تشکیل دهد و این حکومت فاسد
را از بینببرد.». صحیفه نور، ج1، ص174.
به هر حال، امام خمینی(قده) دیدگاه یادشده را
سالها پس از آن نیز، بهمناسبت پیام نوروزی سال 67، این گونه اظهار میدارد:
«سیدالشهدا سلامالله
علیه، تمام حیثیتخودش، جان خودش را وبچههایش را، همه چیز را [داد.] در صورتی که
میدانست قضیهاین طور میشود. کسی که فرمایشات ایشان را از وقتی که ازمدینه بیرون
آمدند و به مکه آمدند و از مکه آمدند بیرون،حرفهای ایشان را میشنود همه را،
میبیند که ایشان متوجه بودهاست که چه دارد میکند. این جور نبود که آمده
استببیند که[چه میشود.] بلکه آمده بود حکومت هم میخواستبگیرد،اصلا برای این
معنا آمده بود و این یک فخری است و آنهاییکه خیال میکنند که حضرت سیدالشهدا برای
حکومت نیامده،خیر، اینها برای حکومت آمدند، برای اینکه باید حکومت دستمثل
سیدالشهدا باشد، مثل کسانی که شیعه سیدالشهدا هستندباشد.» صحیفه نور، ج20، ص190.
شهادت طلبي بارز
ترين الگوي بنيادين فرهنگ عاشورا
تشكيل جامعه اسلامي
به آساني ميسر نيست سرمايه گذاري مي خواهد و اين سرمايه همان بذل جانهاي عاشقي است
كه در راه معشوق سر از پا نمي شناسند يعني كسي كه مي خواهد قدم در راه اسقرار
حكومت اسلام و اجراي احكام اسلام در جامعه باشد بايد هم محبت دنيا را از دل خود
بزدايد و هم به راه خود و اينكه در هر صورت پيروز خواهد بود ايمان داشته و عشق
بورزد فلذا حضرت امام حسين (ع) در نامه ها
و خطبه هاي خود علاقه به دنيا را از مردم مي زدود و اشتياق به شهادت و جاودانه شدن را در دلهاي آنها زنده مي كرد
فرهنگ عاشورا به مردم عشق و ايده آل مي دهد. ركن اول حماسه زنده شدن يك
قوم همين است .ملتى شخصيت دارد كه حسن استغناء و بى نيازى در او باشد،و امام حسين
(ع) حس استغناء و بى نيازى به مردم داد. روزى كه مى خواهد از مكه حركت كند، يك
ذره قيام خودش را مشروط نميكند و اينطور مى فرمايد: خط الموت على ولد و در آخر خطبه مى
فرمايد : فمن كان فينا باذلا
مهجته موطنا على لقاء الله نفسه ، فليرحل معنا فاننى راحل مصيحا ان شاه الله تعالى ؛ من فردا صبح
حركت مى كنم هر كس كه آماده جانبازى است و حاضر است خونش را در
راه خدا بذل كند و تصميم به ملاقات حق گرفته است ، فردا
صبح با ما بيايدكه من عازم عراقم . ديگر بيش از اين حرفى نيست . اين مقدار استغناء قطعا
در دنيا نظير ندارد و چنين الگويي فقط در فزهنگ عاشورايي پيدا مي شود و بس ! حضرت
در نامه اي كه به مردم بصره نوشتند راه رشد و هدايت را متذكر شدند و فرمودند «
ادعوكم الي كتاب الله و الي سنه نبيه . . . و إن تسمعوا قولي و تطيعو امري أهدكم
الي سبيل الرشاد » كلمات الحسين (ع) ص 316
من شما را به سوي
كتاب خدا و سنت پيامبر خدا دعوت مي كنم اگر سخنم را بشنويد و اجابت كنيد شما را به
راه رشد هدايت مي كنم يعني اگر جامعه طالب راه رشد است بايد راه حسين بن علي را كه
همان را انبياست بپيمايد چنانكه قران مي فرمايد :
« و لقد أتينا
ابراهيم رشده من قبل و كنا به عالمين » سوره انبيا – آيه 51
يعني ما ابراهيم را رشيد كرديم و سپس جريان تبر
گيري و بت شكني آن حضرت را بيان مي كند بنابر اين راه خدا مشخص است چون در سيره و
روش پيامبراني همچون ابراهيم (ع) عيان است
و هركس راهي كوي او نبود و او را الگوي خود قرار نداد سفيه است هچنانكه قران مي فرمايد :
« و من يرغب عن مله
ابراهيم الا من سفه نفسه » سوره بقره –آيه 130
يعني اگر كسي در
برابر بت به مبارزه بر نخيزد در سفاهت است و اين همان الگوي مبارز بودن در مقابل
بت و طاغوت است كه از اساسي ترين اصول بنيادين جامعه اسلامي است .
اصلاح جامع و فراگير همه شئون جامعه
اسلامي
نهضت حضرت امام حسين (ع) اسلامي بود و اسلام ديني است كه
در تمام شئون ديني و دنيايي جامعه مطلب دارد بنابراين قيام آن حضرت براي اصلاح همه
جانبه امت اسلامي بود سالار شهيدان با اذعان به اينكه در روش و سيره پيامبر اكرم
(ص) قدم بر مي دارد منظور از قيام خود را نيز اصلاح امور امت جدش بيان مي دارد «
خرجت لطلب الاصلاح في أمه جدي رسول الله (ص) » بحارالانوار ج 44 ص 329
اصلاح امور امت بدون
مبارزه فراگير و تشكيل حكومت اسلامي ممكن
نيست زيرا دين خدا گذشته از جريان و جنبه هاي عبادي و داد و ستدها و قوانين و
برنامه هاي فردي داراي حدود و قصاص و تعزيرات و روابط بين الملل و مانند آن است و
قهرا اجراي اين امور موجب مخالفت دگر انديشان و سياست بازان مي گردد .
در قرآن اشارات
زيادي هست كه مي فرمايد بسياري از انبيا را به صرف اينكه مردم را به احياي امور
ديني دعوت مي كردند و چنين اقداماتي با منافع طاغيان برخورد داشت به قتل رساندند و
اين نشان مي دهد كه ره آورد وحي و نبوت براي اصلاح همه شئون جامعه است از اين رو
خداوند متعال در بخشي از قرآن مي فرمايد : « و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض
لفسد الارض » سوره بقره – آيه 251 اگر
جانفشاني و مبارزه عده اي براي دفاع از ارزشها نباشند زمين را فساد خواهد گرفت
.
جهاد اسلامي تنها
راه احياي دين
در مسأله جهاد و
دفاع از آرمانهاي ديني مهم ترين شرط اين است كه انسان دين خدا را از خود بهتر
بداند و بيشتر دوست بدارد و حيات دين نزد او محبوبتر از زندگي دنيايي اش باشد كه
رسدن به اين حد از معرفت و عمل به آن آسان نيست خداوند در قرآن مي فرمايد شما اگر به خود و فرزندان و قبيله و عشيره و يا
برادر و پدر و . . . بيش از خدا و پيامبر علاقه منديد منتظر رسيدن امر خدا ( خواري
و ذلت ) باشيد ( فتربصوا حتي يأتي الله بأمره ) سوره توبه – آيه 24 از اينرو
حضرت امام حسين (ع) فرمود نفس كشيدن در
فضاي ستم براي من درد آور است و زندگي در حاكميت فساد و گناه براي من تلخ و دشوار
است فلذا مرگ در راه خدا بهتر از چنين زندگي است
«الا ترون الي الحق
لا يعمل به و الي الباطل لا يتناهي عنه ليرغب المومن في لقاء ربه حقا حقا فاني لا
أري الموت الا شهاده و الحياه مع الظالمين الا برما » كلمات امام حسين (ع) ص356
حضرت امام حسين (ع) پس از برخورد با حر در قسمتي از
نامه اي كه به مردم كوفه نوشتند و ابتدا نام عده اي را كه برايش دعوتنامه فرستاده
بودند را نام برده و مي فرمايند :
« من از جدم شنيدم
كه مي فرمودند ( من رأي سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله ناكثا لعهد الله مخالفا
لسنه رسول الله يعمل في عباد الله بالاثم والعدوان ثم لا يغير عليه بقول و لا فعل
حقيقا علي الله أن يدخله مدخله ) اگر كسي ببيند كه ظالمي بر او حكومت مي مند به
دين خدا عمل نمي نمايد و عهد الهي را مي
شكند و در بين مردم به ستم رفتار مي كند اگر قيام نكند و او را بر جاي خود ننشاند
سزاوار است كه خداوند مظلوم سلطه پذير را با آن طاغي سلطه گر يكجا به جهنم داخل
كند ) يعني خداوند مسضعف ظلم پذير را با مستكبر ظالم يكجا به جهنم مي برد »
بحارالانوار ج44 ص382
عاشورا يعني درس
قيام آفريني
مطلبي كه بايد توجه
داشت اين است كه امام حسين (ع) تنها خود را در اين معركه قلمداد نكردند بلكه در
جمله اي پر مغز فرمودند ( مثلي لا يبايع مثله ) يعني هركس كه مانند من است با مثل
يزيد در هيچ زمان بيعت و سازش نخواهد كرد .
يكي از شعار هاي
رسمي در هنگام عرض ادب و برخورد با يكديگر در مراسم سوگ سالار شهيدان اين است كه
بگوييم : اعظم الله اجورنا و اجوركم بمصابنا بالحسين و جعلنا و اياكم من الطالبين
بثاره .مفاتيح الجنان
بخش نخست يعني اينكه
ما در اين مصيبت سوگواريم و خداونداجر همه را افزون كند اما بخش دوم كه مطلبي
اساسي و قيام آفرين است اين است كه خداوند ما را جزو كساني قرار دهد كه براي
خونخواهي سالار شهيدان قيام مي كنند .
در حقيقت مطلب اين
است كه اقامه عزاي امام حسين و زنده نگهداشتن عاشورا تنها براي ما يك داروخانه اي
كه در زمان بروز امراض و دردها به آن
مراجعه شود و يا كانال ورود به بهشت براي
عافيت طلبان كه حتي زحمت عمل و ورع را به خود نمي دهند نيست . بلكه درس قيام آفرين
براي همه آزادمردان روزگار است كه در مقابل امثال يزيد سر سازش و تسليم فرود
نياورند و تا سرنگوني آن از پاي ننشينند .
امر به معروف و نهي
از منكر
يكي از بزرگترين
ثمراتي كه از استقرار فرهنگ عاشورايي در جامعه اسلامي بوجود مي آيد احياي امر به معروف و نهي از منكر است يعني فرهنگ
عاشورا در حقيقت فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر است معروف يعني چيزي كه قرآن
وروايت آنرا تائيد مي كنند بر خلاف منكر كه در آيات و روايات مورد مذمت قرار گرفته
و مردود شمرده شده است قرآن از زبان لقمان به فرزندش مي فرمايد :
( وأمر بالمعروف و
أنه عن المنكر واصبر علي ما اصابك ان ذلك من عزم الامور . سوره لقمان – آيه 17 ) امر به معروف و نهي از منكر كن و بعد مي فرمايد
در اين راه بر مشكلات صبر كن كه اين راه عزم ملي مي طلبد .
يعني امر به معروف
فقط مال يك عده خاص نيست و همه بايد در اين فريضه شركت داشته باشند و كسي نمي
تواند خود را از اين كار كنار كشد چرا كه
در اين صورت همه هلاك مي شوند بنابر اين همه مسئولند كه اولا خود را به اخلاق الهي
كه همان معروفات است متخلق كنند (تخلقوا باخلاق الله- بحارالانوار ج61 ص 129) كه
امر به معروف و نهي از منكر يكي از اخلاق الهي است ( ان الامر بالمعروف و النهي عن
المنكر لخلقان من خلق الله- بحارالانوار ج100ص89 ) و هم بايد براي جلوگيري از تسلط
اشرار بر جامعه امر به معروف و نهي از منكر كنند ( لتامرن بالمعروف و لتنهون عن
المنكر أو ليستعملن عليكم شراركم فيدعوا خياركم و لا يستجاب لكم – كافي ج5 ص56 ) يعني اگر شما كه امر به معروف و نهي از منكر
را ترك كنيد ديكران حكومت را به دست مي گيرند از اينجا معلوم مي شود كه كه امر به
معروف و نهي از منكر جنبه اي دارد كه نمي گذارد سياست بازان و دغل كاران وارد صحنه
شوند اگر كه امر به معروف و نهي از منكر را ترك كنيم افراد شرور والي مردم مي
گردند امگاه ولايت فقيه عادل مطرح نخواهد بود و جامعه اسلامي بدون ولايت فقيه عادل
رو به سوي نابودي خواهد رفت .
فلذا امام حسين
فرمودند (اريد أن آمر بالمعروف و أنهي عن المنكر يعني هدفم از اين قيام امر به معروف و نهي از منكر است )
جنبه هاي ديگر فرهنگ
عاشورا كه الگوي بنيادين جامعه اسلامي است
غير از مطالب گفته
شده در اين مقاله مختصر الگوهاي ديگري هم از متن اين مطالب بدست مي آيد كه بدين
شرح مي باشند .
گسترش معارف توحيدي
دعوت به عبادت
آگاهانه
احياي انگيزه جهاد
در راه خدا
احياي عزت و كرامت
همراه با شهادت و توبيخ زندگي همراه با ذلت در زير اطاعت طاغوت
نتيجه
قضيه عاشورا و صحنه
كربلا نه تنها يك حادثه بلكه يك فرهنگ جهت الگو دهي به تمام مسلمانان براي برپايي
يك جامعه اسلامي مترقي است كه در آن عزت و كرامت انسانها و رواج خوبي ها و در يك
كلام اجراي احكام الهي و عبوديت خداوند متعال است كه بايد از اين فرهنگ به صورت
شايسته اي جهت سامان دادن به امر جامعه و رسيدن به مرحله كمال و لايق شدن جهت
زمينه سازي براي اتصال به حكومت جهاني اسلام كه همان ظهور حضرت ولي عصر (عج) مي
باشد بهره برد . ان شاء الله